Ôn thi tuyển sinh ngữ văn lớp 10: kĩ năng đọc hiểu thơ

ThS Trần Lê Duy - Giảng viên khoa Ngữ văn, Trường đại học Sư phạm TP.HCM - lưu ý 5 kiến thức trọng tâm cần nhớ cho học sinh khi làm phần đọc hiểu thơ trong đề thi tuyển sinh lớp 10.

*Thưa thầy, mỗi lần đề hỏi phân tích vần và nhịp thơ, em thường không biết phải viết thế nào. Em có thể chỉ ra bài thơ gieo vần gì, ngắt nhịp ra sao, nhưng đến phần tác dụng thì em hay viết chung chung là "làm cho bài thơ hay hơn, có nhạc điệu hơn". Viết như vậy có đủ chưa ạ?

- ThS Trần Lê Duy: Viết như vậy không sai, nhưng chưa đủ. Khi đề hỏi về phân tích vần và nhịp, em cần nhớ: phân tích không chỉ là chỉ ra bài thơ gieo vần gì, ngắt nhịp thế nào, mà còn phải nói được vần và nhịp ấy góp phần thể hiện cảm xúc gì và tạo ra nhạc điệu như thế nào.

Với vần, em chú ý những tiếng có âm giống hoặc gần giống nhau trong các dòng thơ. Nếu tiếng hiệp vần nằm ở cuối dòng thơ, đó thường là vần chân; nếu tiếng hiệp vần nằm ở giữa dòng thơ, đó là vần lưng. Vần giúp các dòng thơ liên kết với nhau, tạo âm hưởng ngân vang, làm cho cảm xúc trong bài thơ trở nên mềm mại, tha thiết, rộn ràng hoặc lắng sâu hơn.

Với nhịp, em chú ý cách ngắt nghỉ trong từng dòng thơ. Nhịp thơ có thể nhanh, chậm, đều đặn, gấp gáp hoặc lắng xuống. Mỗi kiểu nhịp thường gắn với một trạng thái cảm xúc khác nhau. Nhịp nhanh có thể gợi sự sôi nổi, mạnh mẽ; nhịp chậm có thể gợi sự trầm lắng, suy tư, bâng khuâng.

Ví dụ, trong bài Sang thu của Hữu Thỉnh, những câu thơ mở đầu: "Bỗng/ nhận ra hương ổi" (1/4), "Phả vào trong/ gió se" (3/2), "Sương chùng chình/ qua ngõ" (3/2), "Hình như/ thu đã về" (2/3) có nhịp thơ biến chuyển rất tinh tế.

Câu thơ đầu ngắt nhịp 1/4, tách riêng từ "bỗng", làm nổi bật khoảnh khắc bất ngờ khi nhân vật trữ tình chợt nhận ra tín hiệu đầu tiên của mùa thu. Hai câu tiếp theo có nhịp 3/2, tạo cảm giác chậm chậm, bảng lảng, như bước đi nhẹ của hương ổi, gió se và làn sương đang "chùng chình" qua ngõ.

Đến câu cuối, nhịp 2/3 với cụm từ "hình như" đứng ở đầu câu lại gợi một cảm giác dè dặt, ngập ngừng, chưa thật chắc chắn. Như vậy, sự biến chuyển của nhịp thơ không chỉ tái hiện bước chuyển rất khẽ của thiên nhiên lúc giao mùa, mà còn diễn tả tinh tế tâm trạng ngỡ ngàng, xao xuyến và bâng khuâng của con người khi nhận ra mùa thu đang đến.

Vì vậy, khi làm dạng câu hỏi này, em có thể trả lời theo ba bước: chỉ ra vần - chỉ ra nhịp - nêu tác dụng đối với nhạc điệu và cảm xúc. Đừng dừng ở câu "làm bài thơ hay hơn", mà hãy nói rõ: vần, nhịp tạo âm hưởng gì và giúp bộc lộ tình cảm nào.

*Thưa thầy, khi đề hỏi phân tích từ ngữ, hình ảnh thơ hoặc biện pháp tu từ, em thường chỉ biết chép lại câu thơ rồi nói "hình ảnh này rất đẹp", "từ ngữ này rất gợi cảm". Nhưng em không biết phải giải thích cái đẹp, cái gợi cảm ấy nằm ở đâu. Làm sao để bài làm của em sâu hơn ạ?

- ThS Trần Lê Duy: Đây là lỗi rất nhiều bạn gặp phải. Khi phân tích thơ, em không nên chỉ khen chung rằng hình ảnh đẹp, từ ngữ hay, biện pháp tu từ đặc sắc. Điều quan trọng là phải trả lời được: đẹp ở chỗ nào, gợi cảm xúc gì, góp phần thể hiện ý nghĩa gì của bài thơ.

Với từ ngữ, em nên chọn những từ thật sự đáng chú ý: từ tượng hình, tượng thanh, những từ ngữ gợi hình, gợi cảm, từ láy, từ Hán Việt, động từ mạnh, tính từ giàu sắc thái, hoặc những từ được lặp lại nhiều lần. Sau đó, em tự hỏi: từ ấy gợi ra hình ảnh gì, âm thanh gì, cảm xúc gì, không khí gì?

Với hình ảnh thơ, em cần xem câu thơ làm hiện lên trong tâm trí người đọc điều gì. Hình ảnh thơ có thể gợi màu sắc, âm thanh, mùi vị, chuyển động, không gian, kỉ niệm hoặc một ý nghĩa biểu tượng sâu hơn.

Ví dụ, trong bài Đoàn thuyền đánh cá của Huy Cận, hình ảnh "Thuyền ta lái gió với buồm trăng / Lướt giữa mây cao với biển bằng" không chỉ tả con thuyền ra khơi. Các hình ảnh "lái gió", "buồm trăng", "mây cao", "biển bằng" đã mở ra một không gian biển trời rộng lớn, lãng mạn, kì vĩ. Con thuyền lao động vì thế cũng được nâng lên tầm vóc lớn lao, cho thấy tư thế khỏe khoắn, tự tin của con người trước thiên nhiên.

Với biện pháp tu từ, em nên trả lời đủ bốn ý: gọi tên biện pháp - chỉ ra biểu hiện - nêu tác dụng về hình thức - nêu tác dụng về nội dung.

Ví dụ, trong bài Bếp lửa của Bằng Việt, điệp từ "nhóm" là một biện pháp tu từ tiêu biểu. Từ "nhóm" được lặp lại nhiều lần không chỉ gợi hành động nhóm lên ngọn lửa trong bếp, mà còn gợi sự khơi dậy những điều ấm áp trong tâm hồn người cháu: tình yêu thương, niềm tin, kỉ niệm tuổi thơ và lòng biết ơn đối với bà.

Sự lặp lại ấy tạo âm hưởng tha thiết, làm nỗi nhớ của người cháu như ngân dài qua từng câu thơ. Qua đó, hình ảnh bếp lửa không còn chỉ là hình ảnh quen thuộc của đời sống hằng ngày, mà trở thành biểu tượng đẹp đẽ của tình bà, của quê hương, tuổi thơ và nguồn cội.

Nói ngắn gọn, khi phân tích từ ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ, em hãy đi theo hướng: chỉ ra chi tiết nghệ thuật - giải thích hình ảnh/cảm xúc được gợi ra - khái quát ý nghĩa đối với bài thơ. Như vậy, bài làm sẽ có căn cứ hơn và không còn dừng ở cảm nhận chung chung.

*Thưa thầy, em hay nhầm giữa "mạch cảm xúc" và "cảm hứng chủ đạo". Em thấy cả hai đều nói về cảm xúc của bài thơ, nên nhiều lúc em không biết phải trả lời khác nhau thế nào. Hai khái niệm này khác nhau ra sao ạ?

- ThS Trần Lê Duy: Em thấy hai khái niệm này gần nhau là đúng, vì cả hai đều liên quan đến rung động tình cảm trong thơ. Nhưng khi làm bài, em cần phân biệt rõ.

Mạch cảm xúc là sự vận động, phát triển của cảm xúc qua từng phần, từng khổ thơ. Nói đơn giản, em hãy xem cảm xúc trong bài thơ đi từ đâu đến đâu, thay đổi như thế nào. Muốn xác định mạch cảm xúc, em nên chia bài thơ theo bố cục, sau đó ghi lại cảm xúc chính ở từng phần.

Cảm hứng chủ đạo là cảm xúc lớn, mạnh, bao trùm toàn bộ bài thơ. Nếu mạch cảm xúc giống như một dòng chảy có nhiều chặng, thì cảm hứng chủ đạo là dòng nước chính chảy xuyên suốt bài thơ.

Ví dụ, trong bài Ánh trăng của Nguyễn Duy, mạch cảm xúc phát triển khá rõ. Bài thơ bắt đầu từ hồi ức về những năm tháng sống gần gũi với thiên nhiên, với "đồng", "sông", "bể". Sau đó, cảm xúc chuyển sang sự lãng quên khi con người sống giữa tiện nghi hiện đại nơi thành phố.

Đến tình huống "thình lình đèn điện tắt", ánh trăng bất ngờ xuất hiện, buộc nhân vật trữ tình đối diện với quá khứ. Cuối cùng, bài thơ lắng lại trong cảm giác "giật mình", ân hận và tự nhắc nhở bản thân không được quên những nghĩa tình đã từng gắn bó.

Như vậy, mạch cảm xúc của bài thơ có thể khái quát là: hồi nhớ quá khứ → lãng quên trong hiện tại → bất ngờ đối diện với ánh trăng → thức tỉnh và tự vấn.

Còn cảm hứng chủ đạo là niềm xúc động, suy tư về đạo lý sống thủy chung, biết nhớ về quá khứ và những ân tình bền vững.

Vì vậy, nếu đề hỏi mạch cảm xúc, em hãy trình bày theo từng khổ, từng phần. Nếu đề hỏi cảm hứng chủ đạo, em hãy khái quát cảm xúc lớn bao trùm toàn bài, rồi đưa ra một vài căn cứ tiêu biểu để lý giải.

*Thưa thầy, em sợ nhất câu hỏi về chủ đề, thông điệp và tư tưởng của bài thơ. Em thường viết kiểu "bài thơ khuyên chúng ta phải yêu quê hương, yêu gia đình, trân trọng cuộc sống", nhưng đọc lại thấy rất chung chung. Làm sao để trả lời phần này vừa đúng vừa không bị sáo ạ?

- ThS Trần Lê Duy: Muốn trả lời tốt dạng câu hỏi này, trước hết em cần phân biệt ba khái niệm.

Chủ đề là vấn đề chính mà bài thơ gửi gắm. Em có thể hỏi: bài thơ này viết về điều gì? Chẳng hạn: tình yêu quê hương, tình cảm gia đình, nỗi nhớ mẹ, lòng biết ơn, khát vọng cống hiến, sự thủy chung với quá khứ.

Thông điệp là bài học hoặc ý nghĩa mà bài thơ gợi ra cho người đọc. Em có thể hỏi: sau khi đọc bài thơ, mình nhận ra điều gì có ý nghĩa cho cuộc sống? Thông điệp cần cụ thể hơn chủ đề.

Tư tưởng là cách nhìn sâu hơn của tác giả về con người và cuộc sống. Ở mức lớp 9, em có thể hiểu đơn giản: tư tưởng là ý nghĩa sâu nhất mà bài thơ muốn gợi ra, bao quát cả chủ đề và thông điệp.

Ví dụ, với bài Nói với con của Y Phương, nếu chỉ viết thông điệp là "chúng ta phải yêu quê hương" thì còn khá chung chung. Em cần bám vào những hình ảnh cụ thể trong bài thơ như "chân phải bước tới cha", "chân trái bước tới mẹ", "người đồng mình yêu lắm con ơi", "sống trên đá không chê đá gập ghềnh", "sống trong thung không chê thung nghèo đói"…

Những câu thơ ấy cho thấy người cha không chỉ nói với con về tình cảm gia đình, mà còn nhắc con biết tự hào về quê hương, về phẩm chất bền bỉ, nghĩa tình, giàu ý chí của "người đồng mình".

Từ đó, thông điệp có thể viết cụ thể hơn: con người cần biết yêu thương gia đình, tự hào về quê hương, sống mạnh mẽ, thủy chung với cội nguồn và giữ gìn những phẩm chất tốt đẹp của dân tộc mình.

Vì vậy, khi trả lời câu hỏi về thông điệp, em đừng vội viết những lời khuyên chung chung. Hãy đi theo hướng: nêu thông điệp - chỉ ra căn cứ trong bài thơ - lý giải ý nghĩa theo yêu cầu đề. Khi thông điệp được rút ra từ hình ảnh, từ ngôn ngữ và cảm xúc của bài thơ, câu trả lời sẽ tự nhiên hơn, sâu hơn và có sức thuyết phục hơn.

*Thưa thầy, khi đề hỏi về kết cấu bài thơ, em thấy rất khó vì không biết "kết cấu" là gì. Em cứ nghĩ kết cấu chỉ là chia bài thơ thành mấy phần, nhưng hình như còn liên quan đến thể thơ, mạch cảm xúc, hình ảnh, biện pháp tu từ nữa. Vậy học sinh lớp 9 cần hiểu và trả lời dạng này như thế nào ạ?

- ThS Trần Lê Duy: Với học sinh lớp 9, em không cần hiểu kết cấu theo cách quá phức tạp. Em có thể hiểu đơn giản: kết cấu là cách bài thơ được tổ chức để thể hiện cảm xúc và ý nghĩa.

Kết cấu có thể biểu hiện ở nhiều phương diện. Trước hết là thể thơ: bài thơ được viết theo thể thơ nào, câu thơ dài ngắn ra sao, nhịp điệu có phù hợp với cảm xúc không. Tiếp theo là bố cục và mạch cảm xúc: bài thơ được triển khai theo trình tự nào, cảm xúc đi từ đâu đến đâu.

Ngoài ra, kết cấu còn thể hiện ở việc nhà thơ lặp lại một hình ảnh, một câu thơ, một biểu tượng hoặc phối hợp các yếu tố nghệ thuật như vần, nhịp, hình ảnh, biện pháp tu từ.

Ví dụ, trong bài Viếng lăng Bác của Viễn Phương, bài thơ được kết cấu theo trình tự cuộc vào lăng viếng Bác: từ cảm xúc khi đứng trước lăng, đến khi hòa vào dòng người vào lăng, rồi xúc động khi đứng trước Bác, cuối cùng là niềm lưu luyến khi phải rời xa.

Cách kết cấu ấy rất tự nhiên, giống như hành trình thật của một người con miền Nam ra thăm lăng Bác. Đồng thời, bài thơ còn có sự vận động không gian rõ rệt: từ bên ngoài lăng với hình ảnh hàng tre, mặt trời, dòng người; đến bên trong lăng với giấc ngủ bình yên của Bác; rồi trở lại khoảnh khắc sắp rời xa, khi nhà thơ tha thiết muốn hóa thân thành "con chim", "đóa hoa", "cây tre trung hiếu" để mãi được ở bên Người.

Đặc biệt, bài thơ còn có kết cấu vòng tròn rất đẹp: mở đầu bằng hình ảnh hàng tre bên lăng Bác và kết thúc bằng ước nguyện trở thành cây tre trung hiếu.

Nếu hàng tre ở đầu bài gợi vẻ đẹp bền bỉ, kiên cường của dân tộc Việt Nam bên Bác, thì cây tre ở cuối bài lại thể hiện ước nguyện được tiếp nối phẩm chất ấy, được mãi trung thành, gắn bó và canh giữ giấc ngủ bình yên của Người.

Bên cạnh đó, bài thơ triển khai hình tượng Bác Hồ qua một loạt hình ảnh mang sắc thái vĩnh hằng, lớn lao và cao cả như mặt trời, vầng trăng, trời xanh. Những hình ảnh ấy không chỉ ca ngợi công lao, vẻ đẹp tâm hồn và sự bất tử của Bác trong lòng dân tộc, mà còn làm cho cảm xúc tiếc thương được nâng lên thành niềm tôn kính thiêng liêng.

Nhờ kết cấu ấy, cảm xúc trong bài thơ phát triển chân thực và sâu sắc: từ bồi hồi, thành kính, đến xúc động nghẹn ngào, đau xót, rồi lắng lại trong ước nguyện thủy chung, son sắt.

Qua đó, bài thơ không chỉ ghi lại một cuộc viếng lăng, mà còn thể hiện hành trình cảm xúc thiêng liêng của người con miền Nam đối với Bác Hồ: từ đến thăm, chiêm ngưỡng, tiếc thương đến khát vọng được hóa thân để mãi ở bên Người.

Khi đề hỏi "chỉ ra một đặc điểm kết cấu", em không cần trình bày tất cả mọi phương diện. Em chỉ cần chọn một đặc điểm rõ nhất rồi phân tích hiệu quả. Có thể là kết cấu theo hành trình, kết cấu theo dòng hồi tưởng, kết cấu xoay quanh một hình ảnh trung tâm, hoặc kết cấu theo sự phát triển của mạch cảm xúc…

Nói ngắn gọn, khi gặp câu hỏi về kết cấu, em hãy tự hỏi: bài thơ được tổ chức theo cách nào, và cách tổ chức ấy giúp làm nổi bật cảm xúc, chủ đề ra sao? Chỉ cần trả lời được hai ý này, bài làm của em đã đi đúng hướng.