Người xưa nói gì về tục khai bút đầu năm?

Không chỉ đơn thuần là viết những dòng chữ đầu tiên trong năm mới, khai bút còn được xem như nghi thức gửi gắm ước vọng học hành, công danh và mọi sự hanh thông suốt cả năm.

Khai bút - nghi thức của người trọng chữ nghĩa

Trong sách Nếp cũ - Tìm hiểu phong tục Việt Nam qua nếp cũ gia đình và lễ - tết - hội hè (Nhà xuất bản Trẻ), tác giả Toan Ánh dành một mục riêng nói về tục khai bút.

Ông viết: "Nhà văn, nhà thơ thường có lệ khai bút đầu năm vào ngày Nguyên Đán. Các văn nhân, thi sĩ sẵn sàng son mực bút nghiên giấy tờ, đốt bình trầm trước án thư kén giờ hoàng đạo khai bút viết văn làm thơ.

Thơ làm xong, gặp có khách đến nhà hoặc khi đến bạn hữu chúc Tết, người nọ đọc cho người kia nghe rồi cùng ngâm vịnh" (trang 112).

Qua mô tả này, có thể thấy tục khai bút trong truyền thống văn hóa người Việt không đơn giản chỉ là hành động viết, mà họ còn dựng nên cả một không gian văn hóa: có bút nghiên, mực mới, có hương trầm, kén giờ hoàng đạo và có cả thú ngâm vịnh, giao lưu thi phú đầu xuân.

Việc hệ trọng của thầy đồ, nhà khoa bảng

Trong Lễ tục trong gia đình người Việt (Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin), tác giả Bùi Xuân Mỹ lý giải rõ hơn ý nghĩa của khai bút: "Khai bút là năm mới cầm bút viết lần đầu. Thông thường, ngày xưa những người hay viết như các ông đồ, các nhà khoa giáo và những người làm việc quan, đều coi việc khai bút là hệ trọng" (trang 393).

Theo ghi chép của ông, các thầy đồ thường chọn ngày tốt, giờ tốt, thắp hương khấn vái trước bàn thờ, chuẩn bị giấy hoa tiên và mài thoi mực mới để khai bút đầu xuân.

Tác giả mô tả: "Trước án thư hương trầm thơm ngát, họ làm thơ tức cảnh, tự vịnh hay vô đề, làm câu đối. Thơ và câu đối này, các thầy tự ngâm và thưởng thức trước, rồi cho vào tráp, đợi khách khi văn tới là chủ nhà, trong lúc nhấp chén trà xuân, cũng đọc cho khách nghe, rồi cùng bình luận" (trang 393, 394).

Không khí khai bút vì thế vừa trang trọng, vừa tao nhã, gắn với tinh thần thưởng thức văn chương ngày Tết.

Ước vọng học hành tấn tới

Không chỉ các văn nhân hay thầy đồ, các nho sinh cũng coi trọng tục lệ này.

Tác giả Bùi Xuân Mỹ cho biết: "Các nho sinh nhân ngày Tết cũng chọn giờ hoàng đạo khai bút để cầu học hành tấn tới, thi kỳ nào đạt kỳ ấy cho bõ công dùi mài kinh sử".

Như vậy, khai bút còn mang ý nghĩa cầu may trong học tập và thi cử. Dòng chữ đầu năm trở thành lời nhắc nhở bản thân về sự chuyên cần, chăm chỉ và quyết tâm theo đuổi con đường học vấn.

Ngày nay, khai bút đầu năm không còn nghi thức cầu kỳ như xưa, nhưng nhiều học sinh, sinh viên vẫn giữ thói quen viết vài dòng mục tiêu, lời chúc hoặc câu danh ngôn gửi gắm bản thân vào sáng mùng 1 Tết.

Đó cũng là cách tiếp nối một truyền thống tốt đẹp của người Việt: đề cao tinh thần hiếu học, trân trọng tri thức, viết những dòng chữ đầu tiên của năm trong tâm thế nghiêm cẩn như một khởi đầu ý nghĩa cho năm mới.