Ôn thi tuyển sinh ngữ văn lớp 10: kĩ năng đọc hiểu văn bản nghị luận

ThS Trần Lê Duy - Giảng viên khoa Ngữ văn, Trường đại học Sư phạm TP.HCM - đã chia sẻ 5 vấn đề trọng tâm giúp học sinh tự tin hơn khi làm dạng bài đọc hiểu văn bản nghị luận trong kỳ thi tuyển sinh lớp 10.

*Thưa thầy, khi đọc một văn bản nghị luận, em hay bị nhầm giữa luận đề và luận điểm. Em thấy cả hai đều là "ý chính", nên nhiều lúc không biết đâu là vấn đề chung của cả văn bản, đâu là ý chính của từng đoạn. Vậy em phải phân biệt như thế nào ạ?

- ThS Trần Lê Duy: Đây là chỗ rất nhiều bạn dễ nhầm. Em có thể hiểu đơn giản như sau: luận đề là vấn đề chính mà toàn bộ văn bản nghị luận bàn luận; còn luận điểm là những ý kiến cụ thể của người viết nhằm làm sáng tỏ luận đề ấy.

Nói cách khác, luận đề giống như cái trục chính của văn bản, còn các luận điểm là những nhánh ý lớn xoay quanh cái trục đó. Muốn tìm luận đề, em nên dựa vào nhan đề, phần mở đầu, phần kết thúc và nội dung bao quát của toàn văn bản. Muốn tìm luận điểm, em chú ý đến các đoạn thân bài, đặc biệt là những câu đứng đầu hoặc cuối đoạn, vì đó thường là nơi người viết nêu ý chính.

Ví dụ, với văn bản Trắc ẩn với chính mình, luận đề có thể xác định là: tầm quan trọng của việc trắc ẩn với chính mình. Các luận điểm triển khai luận đề ấy gồm: trắc ẩn với bản thân giúp ta vượt qua lỗi lầm một cách tích cực; trắc ẩn với bản thân giúp con người kiên cường và có khả năng tự chữa lành; trắc ẩn với bản thân mở đường cho sự thấu cảm với người khác. Như vậy, mỗi luận điểm làm rõ một khía cạnh khác nhau của luận đề, giúp người đọc hiểu vì sao trắc ẩn với chính mình là cần thiết.

Khi làm bài, em có thể trả lời theo công thức: luận đề là vấn đề chung của cả văn bản; các luận điểm là những ý lớn triển khai, làm sáng tỏ luận đề từ nhiều góc độ. Nếu viết được mối quan hệ giữa hai yếu tố này, bài làm của em sẽ không chỉ dừng ở mức nhận diện mà đã bước sang phân tích.

*Thưa thầy, em thường xác định được luận điểm của một đoạn văn, nhưng khi đề hỏi mối liên hệ giữa luận điểm, lý lẽ và bằng chứng thì em lại không biết viết. Em chỉ liệt kê ra từng phần, rồi không biết nhận xét gì thêm. Vậy mối liên hệ giữa ba yếu tố này nên hiểu ra sao ạ?

- ThS Trần Lê Duy: Em cần nhớ: trong một đoạn văn nghị luận, luận điểm, lý lẽ và bằng chứng không đứng rời rạc, mà có quan hệ chặt chẽ với nhau.

Luận điểm là ý chính cần chứng minh. Lý lẽ là phần giải thích, lập luận để người đọc hiểu vì sao luận điểm ấy hợp lý. Bằng chứng là ví dụ, sự việc, con người, số liệu hoặc thông tin thực tế dùng để làm cho lý lẽ trở nên cụ thể và đáng tin hơn.

Ví dụ, trong văn bản Trắc ẩn với chính mình, đoạn văn nói về sự kiên cường và khả năng tự chữa lành có luận điểm: trắc ẩn với bản thân giúp con người nuôi dưỡng sự kiên cường và khả năng tự chữa lành. Lý lẽ của đoạn là: khi con người biết lắng nghe những tổn thương bên trong mà không phán xét hay trách móc, họ sẽ bớt sợ thất bại và có thể vượt qua khó khăn bằng nội lực của chính mình. Bằng chứng là câu chuyện về J.K. Rowling, người từng thất nghiệp, sống nhờ trợ cấp, bị từ chối bản thảo nhiều lần nhưng vẫn tiếp tục viết và cuối cùng tạo nên loạt truyện nổi tiếng.

Khi phân tích mối liên hệ, em không nên chỉ liệt kê. Em cần nhận xét: luận điểm nêu ý chính; lý lẽ giải thích ý chính ấy; bằng chứng minh họa cho lý lẽ, làm cho lập luận cụ thể, gần gũi và thuyết phục hơn. Ba yếu tố này kết hợp với nhau giúp đoạn văn vừa rõ về lí, vừa có sức tác động đến người đọc.

Nói ngắn gọn, em có thể nhớ công thức: luận điểm là điều cần chứng minh - lý lẽ là cách giải thích - bằng chứng là căn cứ cụ thể.

*Thưa thầy, nếu đề hỏi "lý lẽ và bằng chứng nào em ấn tượng nhất", em có được chọn theo cảm tính không ạ? Em thấy bằng chứng nào hay thì chọn, nhưng em không biết phải lý giải vai trò của nó như thế nào để bài làm không bị chung chung.

- ThS Trần Lê Duy: Em có thể chọn lý lẽ hoặc bằng chứng khiến mình ấn tượng, nhưng không nên chỉ chọn theo cảm tính. Một lý lẽ hoặc bằng chứng đáng chọn thường phải đáp ứng hai điều: gây ấn tượng với em và có vai trò rõ trong việc làm sáng tỏ luận điểm, luận đề của văn bản.

Khi trả lời dạng câu hỏi này, em nên làm theo ba bước. Trước hết, nêu lý lẽ hoặc bằng chứng em ấn tượng. Sau đó, chỉ ra nó làm rõ luận điểm nào. Cuối cùng, lý giải vì sao nó giúp văn bản thuyết phục hơn hoặc gợi cảm xúc mạnh hơn.

Ví dụ, trong văn bản Trắc ẩn với chính mình, em có thể chọn bằng chứng về Oprah Winfrey. Đây là một bằng chứng gây xúc động vì Oprah từng trải qua tuổi thơ bị tổn thương, nghèo đói, mang thai ngoài ý muốn ở tuổi vị thành niên, nhưng sau đó đã học cách tha thứ cho chính mình, vượt qua quá khứ và trở thành người truyền cảm hứng cho hàng triệu người. Lý lẽ đi kèm là: khi con người biết dịu dàng với chính mình, họ sẽ dễ thấu cảm và bao dung hơn với người khác.

Vai trò của lý lẽ và bằng chứng này là làm rõ luận điểm: trắc ẩn với bản thân mở đường cho sự thấu cảm với người khác. Đồng thời, bằng chứng về Oprah khiến lập luận không còn khô khan, vì người đọc nhìn thấy một con người thật, một hành trình thật, một sự chuyển hóa thật từ tổn thương sang yêu thương. Nhờ vậy, văn bản vừa có sức thuyết phục, vừa có khả năng lay động cảm xúc.

Vì vậy, khi đề hỏi "em ấn tượng nhất", em hãy nhớ: ấn tượng cá nhân phải đi kèm phân tích vai trò trong lập luận. Đừng chỉ viết "em thấy bằng chứng này hay", mà hãy nói rõ nó làm sáng tỏ ý nào và giúp văn bản thuyết phục ra sao.

*Thưa thầy, trong tài liệu có nói đến cách trình bày vấn đề khách quan và cách trình bày vấn đề chủ quan. Em thấy hai cách này hơi khó phân biệt. Có phải khách quan là đưa dẫn chứng, còn chủ quan là bộc lộ cảm xúc của người viết không ạ?

- ThS Trần Lê Duy: Em hiểu như vậy là đúng hướng. Có thể nói đơn giản: cách trình bày vấn đề khách quan là cách người viết dựa vào sự thật, sự kiện, con người, số liệu hoặc thông tin có thể kiểm chứng. Cách này giúp lập luận có độ tin cậy. Còn cách trình bày vấn đề chủ quan là cách người viết bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ, đánh giá, thái độ của mình về vấn đề. Cách này giúp văn bản có sức gợi cảm và dễ chạm đến người đọc hơn.

Ví dụ, trong đoạn văn nói về Oprah Winfrey của văn bản Trắc ẩn với chính mình, phần kể rằng Oprah từng trải qua tuổi thơ bị lạm dụng, nghèo đói, mang thai ngoài ý muốn ở tuổi vị thành niên là cách trình bày khách quan, vì đó là những thông tin về cuộc đời nhân vật. Những thông tin này làm cho lập luận có căn cứ thực tế.

Trong khi đó, các cách diễn đạt như "trái tim biết dịu dàng với chính mình", "dòng chảy âm thầm, nuôi lớn trái tim mỗi người" thể hiện sự cảm phục, xúc động và đánh giá của người viết. Đây là cách trình bày chủ quan, vì nó cho thấy thái độ và tình cảm của người viết đối với vấn đề.

Điều quan trọng là phải thấy tác dụng của sự kết hợp. Nếu chỉ có thông tin khách quan, đoạn văn có thể đúng nhưng hơi khô. Nếu chỉ có cảm xúc chủ quan, đoạn văn có thể hay nhưng thiếu căn cứ. Khi kết hợp cả hai, đoạn văn vừa đáng tin, vừa truyền cảm. Nhờ đó, thông điệp về lòng trắc ẩn trở nên sâu sắc và thuyết phục hơn.

Khi làm bài, em có thể trả lời theo công thức: khách quan là căn cứ có thể kiểm chứng - chủ quan là cảm xúc, đánh giá của người viết - kết hợp hai cách giúp lập luận vừa có độ tin cậy vừa có sức lay động.

*Thưa thầy, em thấy văn bản nghị luận thường muốn thuyết phục người đọc, nhưng khi đề hỏi "mục đích của văn bản" hoặc "tác dụng của cách lập luận", em không biết viết sao cho rõ. Có phải chỉ cần nói "để thuyết phục người đọc" là đủ không ạ?

- ThS Trần Lê Duy: Nói "để thuyết phục người đọc" là đúng, nhưng chưa đủ. Với văn bản nghị luận, mục đích chính thường là thuyết phục người đọc tin vào một quan điểm, thay đổi nhận thức hoặc có hành động phù hợp. Vì vậy, khi trả lời, em cần nói rõ: văn bản thuyết phục người đọc về điều gì, bằng cách nào, và hướng người đọc đến nhận thức hoặc hành động nào.

Ví dụ, văn bản Trắc ẩn với chính mình không chỉ bàn về lòng trắc ẩn như một khái niệm đạo đức. Văn bản muốn thuyết phục người đọc tin rằng: trắc ẩn với chính mình không phải là yếu đuối, mà là một sức mạnh giúp con người vượt qua lỗi lầm, tự chữa lành và biết thấu cảm với người khác. Để đạt mục đích ấy, người viết sử dụng các luận điểm rõ ràng, lý lẽ gần gũi với đời sống học sinh, bằng chứng tiêu biểu như J.K. Rowling và Oprah Winfrey, đồng thời kết hợp giữa thông tin khách quan và những câu văn giàu cảm xúc.

Nhờ cách lập luận ấy, văn bản không chỉ giúp người đọc hiểu giá trị của lòng trắc ẩn, mà còn khơi gợi một thái độ sống dịu dàng hơn với chính mình. Người đọc, nhất là học sinh đang chịu nhiều áp lực học tập và so sánh, có thể nhận ra rằng biết sửa sai không đồng nghĩa với tự trách móc; biết yêu thương bản thân không phải là nuông chiều bản thân, mà là điều kiện để tiếp tục trưởng thành.

Vì vậy, khi gặp câu hỏi về mục đích văn bản, em có thể viết theo hướng: văn bản muốn thuyết phục người đọc tin vào quan điểm nào - sử dụng luận điểm, lý lẽ, bằng chứng ra sao - từ đó tác động đến nhận thức hoặc hành động nào của người đọc.

Chúc các em đọc văn bản nghị luận chắc hơn, hiểu lập luận rõ hơn và trả lời có căn cứ hơn trong kỳ thi tuyển sinh lớp 10.