Người xưa chưng mâm ngũ quả ngày Tết Nguyên đán ra sao?

Trong các sách nghiên cứu phong tục Việt Nam khoảng đầu thế kỷ XX, cách chưng mâm ngũ quả ngày Tết không được ghi như một "công thức" cố định mà chủ yếu chú trọng sự hài hòa và ý nghĩa biểu trưng.

Tuy vậy, vẫn có những nguyên tắc chung về lựa chọn và sắp đặt được ghi nhận.

Bày từ 5 đến 7 loại quả, mùa nào quả ấy

Trong Lễ tục trong gia đình người Việt, tác giả Bùi Xuân Mỹ cho biết: ngày giỗ Tết, trên bàn thờ tổ tiên thường bày mâm ngũ quả, có từ 5 đến 7 loại quả như nải chuối xanh, bưởi, phật thủ, thanh yên, cam, quất, táo, hồng… và "thường mùa nào quả ấy".

Các quả được đặt trên mâm bồng hoặc đĩa lớn. Cách sắp xếp được mô tả cụ thể: "Chuối xanh tạo nên màu xanh dịu, lại để được lâu. Cam là cam giấy hoặc cam sành; màu da cam đặt cạnh màu vàng của bưởi (bòng) và phật thủ. Quả được chọn dáng đẹp, còn cuống và vài lá còn tươi.

Quất và táo được cài xen kẽ giữa các quả chuối. Tất cả tạo thành một tập hợp màu sắc hài hoà, độc đáo và đẹp mắt".

Theo sách, tục bày mâm ngũ quả thể hiện thành quả tốt đẹp của nghề nông và sự phồn vinh của gia đình.

Ở một đoạn khác, tác giả cũng nhắc: gọi là mâm ngũ quả (có khi bát quả) vì mâm thường có năm thứ quả đặt chung trên mâm bồng.

Chuối - thứ quả "cần dùng hơn cả"

Trong Việt Nam phong tục, phần "Cách ẩm thực", tác giả Phan Kế Bính liệt kê nhiều loại hoa quả theo mùa: "Các thứ hoa quả thì là cam, quýt, bưởi, chuối, đào, mận, muỗm, xoài, vải, nhãn, hồng, thị, dứa, mít, dừa, phật thủ, thanh yên, vả, nhót, mơ, trám, hồng bì, dâu gia, ổi, na, măng cụt, thanh trà v.v..

Mỗi thứ quả sinh về một mùa, duy chuối thì quanh năm lúc nào cũng có mà cũng cần dùng hơn cả các thứ".

Chi tiết "duy chuối thì quanh năm lúc nào cũng có mà cũng cần dùng hơn cả các thứ" cho thấy vai trò nổi bật của chuối trong sinh hoạt ẩm thực và cúng lễ truyền thống.

Điều này cũng phần nào lý giải vì sao chuối thường giữ vị trí trung tâm trong mâm ngũ quả: dễ kiếm, bền màu, lại có dáng ôm tròn như nâng đỡ các loại quả khác.

Từ các ghi chép trên có thể thấy, các sách nghiên cứu phong tục đa số không đưa ra một danh sách cố định cho mâm ngũ quả ngày Tết Nguyên đán.

Điểm chung được nhấn mạnh là: bày từ 5 đến 7 loại quả; chọn quả theo mùa; quả phải tươi, còn cuống lá; sắp đặt hài hòa về màu sắc trên mâm bồng hoặc đĩa lớn. Việc bày mâm quả ngày Tết nhằm thể hiện thành quả lao động trong năm và ước vọng no đủ.

Ở miền Nam, theo ghi chép trong Lễ tục trong gia đình người Việt, đĩa quả có thể được tạo hình "long lân quy phụng" - dùng dứa làm thân chim phượng, ớt làm vòi rồng, chuối làm cánh… cho thấy sự sáng tạo dân gian trong cách thưởng ngoạn hoa quả ngày Tết.

Người xưa vì thế không đặt nặng việc phải có đủ, có đúng loại quả nào, mà chú trọng sự trang trọng, cân đối và ý nghĩa tượng trưng khi bày mâm.

Mâm ngũ quả không chỉ là lễ vật dâng cúng tổ tiên, mà còn phản ánh ước vọng đủ đầy, ấm no trong phong tục đón năm mới của người Việt.