Nắng nóng cực đoan, học không vào thì phải làm sao?

Nắng nóng ảnh hưởng đến não bộ thế nào?

Chia sẻ với Mực Tím, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng - Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam - cho biết cơ thể con người luôn cố gắng duy trì nhiệt độ ổn định trong khoảng 36,5-37,5°C. Tuy nhiên, khi nắng nóng liên tục, nhiệt độ môi trường tăng cao kéo dài, đặc biệt trong bối cảnh đô thị với hiệu ứng đảo nhiệt, hệ điều nhiệt của cơ thể buộc phải hoạt động hết công suất để giải phóng nhiệt, dễ dẫn đến quá tải.

"Nếu mồ hôi ra nhiều mà không được bù nước và muối kịp thời, thể tích máu sẽ giảm, máu đặc hơn, lưu lượng máu lên não giảm, gây ra mệt mỏi, đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ, giảm tập trung, suy giảm trí nhớ ngắn hạn. Giai đoạn này, học sinh lại đang cần "chạy nước rút" cho kỳ thi nên ảnh hưởng hơn", bác sĩ Hoàng phân tích.

Trong giai đoạn ôn thi, não bộ tiêu thụ rất nhiều oxy và glucose. Hoạt động trí óc càng căng, lượng nhiệt nội sinh sinh ra càng nhiều. Nghĩa là sĩ tử vừa phải chịu nhiệt từ bên ngoài, vừa chịu nhiệt từ chính hoạt động não bên trong.

Các nghiên cứu trên thế giới gần đây cho thấy, khi phơi nhiễm nhiệt độ cao, điểm số nhận thức và khả năng xử lý thông tin của thanh thiếu niên có xu hướng giảm, thời gian phản ứng chậm hơn, khả năng giải quyết bài toán phức tạp bị ảnh hưởng.

Bác sĩ Hoàng cũng cho hay trẻ em và thanh thiếu niên điều tiết nhiệt kém hơn người trưởng thành. Tỉ lệ diện tích bề mặt da trên khối lượng cơ thể cao hơn nên thân nhiệt tăng nhanh hơn. Trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi (hypothalamus) cũng nhạy cảm hơn với biến động nhiệt.

"Do đó, các em dễ bị kiệt sức do nóng và sốc nhiệt hơn người lớn trong cùng điều kiện môi trường. Nắng nóng không chỉ gây hại về mặt thể chất. Theo đó, khi nhiệt độ môi trường tăng cao, ngủ kém, mất nước kéo dài làm nồng độ hormon stress (như cortisol) tăng. Học sinh dễ rơi vào trạng thái cáu gắt, khó chịu, giảm động lực học, lo âu và dễ "bùng nổ cảm xúc", bác sĩ Hoàng cho hay.

Một số nghiên cứu tâm lý học cho thấy, trời quá nóng kéo dài có thể làm tăng tỷ lệ rối loạn giấc ngủ, trầm cảm nhẹ và lo âu ở trẻ em và thanh thiếu niên.

Điều này lý giải vì sao cùng một lượng bài vở, nhưng trong đợt nắng nóng, các em hay than "em chẳng nhớ được gì" hoặc "em càng học càng thấy bức bối".

Làm gì để thích ứng và bảo vệ não bộ?

Trước thực tế nắng nóng cực đoan ngày càng phổ biến, bác sĩ Hoàng khuyến cáo, phụ huynh và học sinh cần xây dựng chiến lược thích ứng khoa học.

Theo bác sĩ, học sinh có thể tổ chức lại thời gian học tập theo nhịp sinh học và diễn biến nhiệt độ trong ngày. Buổi sáng sớm, khi không khí còn mát, não bộ tỉnh táo nên dành cho các môn cần tư duy cao.

Ngược lại, khoảng thời gian từ cuối buổi sáng đến đầu giờ chiều khi nhiệt độ đạt đỉnh nên ưu tiên nghỉ ngơi, học nhẹ hoặc phục hồi năng lượng.

"Học liên tục trong nhiều giờ liền là sai lầm phổ biến. Não bộ cũng giống như cơ bắp cần được nghỉ để duy trì hiệu suất.

Sau mỗi 40-45 phút học tập trung, một khoảng nghỉ ngắn giúp cơ thể hạ nhiệt, cải thiện tuần hoàn máu lên não và tăng khả năng ghi nhớ. Những động tác đơn giản như vươn vai, đi lại, hít thở sâu có thể mang lại hiệu quả rõ rệt", bác sĩ Hoàng khuyên.

Bên cạnh đó, bác sĩ Hoàng cho hay giấc ngủ đóng vai trò then chốt trong việc phục hồi não bộ. Khi ngủ sâu, não xử lý và lưu trữ thông tin, đồng thời loại bỏ các chất gây mệt mỏi thần kinh.

Thiếu ngủ không chỉ làm giảm trí nhớ mà còn khiến cơ thể nhạy cảm hơn với nhiệt, dễ dẫn đến chóng mặt, căng thẳng và mất kiểm soát cảm xúc.

Một lịch ngủ ổn định, đủ 7-8 giờ mỗi đêm, kết hợp với giấc ngủ trưa ngắn, được xem là "liều tăng lực tự nhiên" hiệu quả nhất cho sĩ tử.

Ngoài ra, dinh dưỡng là trụ cột thứ hai trong chiến lược bảo vệ não bộ. Nước cần được bổ sung đều đặn trong ngày, không đợi đến khi khát. 

Việc kết hợp nước với các nguồn bổ sung khoáng nhẹ như nước chanh pha muối, nước dừa hoặc nước thảo mộc giúp duy trì cân bằng điện giải và hỗ trợ hoạt động thần kinh.

"Chế độ ăn nên ưu tiên các thực phẩm giàu omega-3 như cá béo, các loại hạt; thực phẩm chứa choline như trứng; cùng với rau xanh, trái cây giàu chất chống oxy hóa… Những dưỡng chất này giúp bảo vệ tế bào thần kinh, tăng cường dẫn truyền tín hiệu và cải thiện trí nhớ.

Ngược lại, đồ ăn nhiều dầu mỡ, cay nóng hoặc nước ngọt có ga cần được hạn chế vì làm tăng gánh nặng chuyển hóa và gây dao động năng lượng", bác sĩ Hoàng lưu ý.

Cuối cùng, bác sĩ cũng lưu ý đến "môi trường cảm xúc" trong gia đình. Áp lực thi cử cộng với nắng nóng dễ khiến căng thẳng gia tăng. Những thay đổi nhỏ trong hành vi như cáu gắt, mất ngủ, ăn uống thất thường có thể là dấu hiệu quá tải.

Sự đồng hành, chia sẻ và điều chỉnh kỳ vọng từ phụ huynh sẽ giúp học sinh duy trì trạng thái tinh thần ổn định - yếu tố không kém phần quan trọng so với kiến thức.